Tanısal El Kitaplarında Özgül Öğrenme Bozukluğunun (ÖÖB) tanımında yer alan “akademik ve öğrenme sorunlarının” zihinsel yetersizlikten/zihinsel gelişim geriliğinden (ZGG) kaynaklı olmaması temel dışlayıcı kriteler arasında bulunmaktadır (1,2). Bu kriteler bağlamında öğrenme sorunları yaşayan çocukların genel zihinsel yetenek/beceri olarak tanımlanan genel zeka bölümü (ZB)’nin (Intelligence Quotient=IQ) ya da diğer bir deyişle tüm ölçek zeka puanlarının (TÖZP) “normal” veya “normalin üstü”nde olması beklenmektedir (1, 2). Zihinsel gelişim geriliği olan çocukların da öğrenme süreçlerinde sorunlar yaşadığı ve sınırlı öğrenme kapasiteleri olduğu bilinen bir gerçektir. Bu nedenle, ÖÖB’nin klinik değerlendirilmesinde zihinsel yetersizlik ile ilgili dışlayıcı kriterin ayırt edici tanıda ele alınması önem arz etmektedir. Bu kapsamda bir çocukta yaşanan öğrenme sorunlarının zekâ düzeyi ile ilişkili olup olmadığının kanıtlanması için zihinsel değerlendirme yapılmakta ve bunun için de genel olarak zeka testleri kullanılmaktadır. Zekâ testlerinin kullanımı zihinsel yetersizliği ayırt etmeye yardımcı olmanın yanı sıra bir çocuğun bilişsel profilinde güçlü ve zayıf yönlerin ortaya çıkartılmasında da yararlı bilgiler sunmaktadır. Bu nedenle gerek yurt dışında gerek ülkemizde ÖÖB’nin kapsamlı klinik değerlendirilmesinde zeka testleri sıklıkla kullanılmakta ve bu testlerden elde edilen bulgular doğrultusunda çocuğun ihtiyacına uygun eğitime yönlendirilmeleri sağlanmaktadır (3,4).
Yurt dışında farklı aşamalarda farklı amaçlar için kullanılan zekâ testlerinin bazıları testlerin kısa formları olup, sadece genel zihinsel kapasiteyi değerlendirmek için kullanılmakta iken, bazıları kapsamlı zihinsel değerlendirme araçları kategorisinde olup çocukların bilişsel yapıları hakkında detaylı bilgiler sunmaktadır. Genel olarak bu zeka testlerinin geliştirildiği kültürün diline, çocukların gelişim düzeyine ve yaşa duyarlı olması, aynı zamanda geçerlik ve güvenirliği kanıtlanmış ve güncel sürümünün olması gerektiği vurgulanmaktadır (4). Yurt dışında yaygın olarak zihinsel değerlendirmede kullanılan bataryaların bazıları şunlardır: Woodcock-Johnson Bilişsel Yetenekler Testi-IV (Woodcock–Johnson IV Test of Cognitive Abilities, Fourth Edition) (5), Stanford–Binet Zeka Testi-V (Stanford–Binet Intelligence Scales, Fifth Edition) (6), Wechsler Çocuklar için Zekâ Ölçeği-IV (WISC-IV) (7), Bilişsel Değerlendirme Sistemi-2 (CAS-2) (8). Ülkemizde ÖÖB şüphesi ile yönlendirilen çocukların zihinsel değerlendirmeleri genellikle kamu-özel hastaneler, özel klinikler ve rehberlik araştırma merkezlerinde (RAM) yapılmaktadır. Bu kapsamda, zihinsel değerlendirme amacıyla çoğunlukla RAM’larda ya uyarlaması ve norm çalışması çok eski olan Wechsler Çocuklar için Zekâ Ölçeği-Geliştirilmiş Formunun (WISC-R) (9) kullanıldığı ya da kamu hastanelerinde WISC-R’ın dışında norm çalışması yeterli olmayan/ya da yapılmayan bazı testlerin de kullanıldığı bilinmektedir.
Aileler için Bazı Öneriler
Öğrenme sorunları yaşadığınız bir çocuğunuzun zeka düzeyinin normal olduğunu düşünüyorsanız bile -ki beklenen bir şeydir mutlaka bir kapsamlı değerlendirmeye götürünüz.
Çocuğunuzun öğrenme sorunları çoğu zaman kendi isteksizliği ya da tembel olması ile ilişkili olmayabilir. Bunun yerine bir ÖÖB belirtileri taşıdığı için motivasyonu düşük olabilir ya da uğraştığı halde yapamadığının farkında olduğu için okuma yazma ya da matematik görevlerinde isteksiz davranabilir. Bu gibi durumlar öğretmeni ile görüş alışverişinde bulunup kapsamlı değerlendirme talebinde bulununuz.
Çocuğunuzun zihinsel becerilerinin yaşının üstünde olduğunu ancak buna denk gelecek yeterli bir akademik başarı sergilemediğini düşünüyorsanız, değerlendirme için uzman görüşüne başvurmayı ihmal etmeyiniz.
Öğretmenler için Bazı Öneriler
Sınıfınızda mutlaka en azından bir çocuğun ÖÖB belirtileri sergileyebileceğini ve bu çocuk için okulda sunulan rutin eğitimin yeterli olmayabileceğini unutmayınız. Kimi zaman çocuğa sağlanan tüm koşullar çok mükemmel de olsa çocuklar yine de öğrenme güçlüğü yaşayabilirler.
Zeka düzeyinin “Normal” olduğunu düşündüğünüz çocuğun akademik başarısı ve okuma yazma becerisi kendi sınıf düzeyinde değilse, bunu tembellik ya da motivasyon eksikliği üzerinden değerlendirmek yerine aile ile görüşüp akademik başarısızlığının nedenleri araştırmak ve herhangi bir açık nokta tespit edilemediyse ÖÖB açısından kapsamlı bir değerlendirmeye yönlendirmek gerektiğini unutmayınız.
Üstün düzeyde zihinsel potansiyeli olan çocuklarda da ÖÖB olabileceği bilgisini göz önünde bulundurarak sınıfınızda üstün yetenekli olduğunu ancak akademik başarısının bununla eşdeğer gitmediğini düşündüğünüz öğrencilerinizi kapsamlı bir değerlendirmeye yönlendirmeyi ihmal etmeyiniz.
Uzmanlar için Bazı Öneriler
ÖÖB belirtileri veya şüphesi ile size yönlendirilen çocukların bu bozukluğun heterojen yapısından dolayı kapsamlı bir değerlendirmeyi hak ettiğini unutmayınız.
Kapsamlı değerlendirme sürecinde standart ve yetkin bir psikolog tarafından uygulanmış zeka testlerinin de yararlı bilgiler sunduğu ve dışlama kriteri için önemli bir paramatre olduğunu unutmayınız.
Zeka testi sonuçlarında ortaya çıkan tutarsızlıkları daha ayrıntılı inceleyerek, zihinsel yetersizlik, sınır zeka ve üstün yetenekli olma durumlarını ele alırken bütüncül çıkamayan TÖZP yerine küme puanları üzerinden yorum yapmanın yararlılıklarını göz önünde bulundurunuz.
Bazı çocukların birkaç sorunu beraber yaşayabileceğini göz önünde bulundurarak, yapacağınızd eğerlendirmenin sonuçlarını detaylı bir şekilde raporlandırmanız önerilir. Bunun da mühadale alanında çalışacak uzmanların çocuk için uygun eğitim programının hazırlanmasında işlerini kolaylaştırabileceğinini unutmayınız.
KAYNAKLAR
1. American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM-5®): American Psychiatric Pub.; 2013.
2. World Health Organization. ICD-11 beta draft (foundation). 11 ed: WHO; 2020.
3. The National Center for Learning Disabilities (NCLD). Comprehensive Assessment and Evaluation of Students with Learning Disabilities.; 2010 June.
4. Çelik C. Özgül öğrenme güçlüğünde zihinsel işlevlerin değerlendirilmesi ve müdahale yöntemlerinin etkililiği. Ankara: Ankara Üniversitesi; 2019.
5. Woodcock RW, McGrew, K. S., & Mather, N. Woodcock –Johnson IV Tests of Cognitive Abilities. Riverside: Riverside; 2014.
6. Roid G.H. Stanford –Binet Intelligences Scales (5th ed.). Itasca, IL: Riverside Publishing.: Itasca, IL: Riverside Publishing.; 2003.
7. Wechsler D. Wechsler Intelligence Scale for Children(5th ed.). Bloomington, MN: Pearson: Bloomington, MN: Pearson; 2014.
8. Naglieri JA, Das, J. P., & Goldstein, S. CAS-2: Cognitive Assessment System. Pro-Ed.: Pro-Ed.; 2014.
9. Savaşır I., & Şahin, N. Wechsler çocuklar için zekâ ölçeği uygulama kitapçığı,. Ankara: Türk Psikologlar Derneği; 1995.
